Gdy patrzę na polskie malarstwo XX wieku, widzę nie jeden styl, lecz kilka gwałtownie zmieniających się języków artystycznych. Obok symbolizmu i koloryzmu pojawiają się awangarda, abstrakcja, sztuka zaangażowana oraz osobne, trudne do sklasyfikowania światy Beksińskiego czy Kantora. Poniżej porządkuję najważniejszych twórców, ich nurty, charakterystyczne dzieła i miejsca, w których można lepiej poznać ich dorobek.
Najważniejsze informacje o polskim malarstwie XX wieku
- Najważniejsze nazwiska to między innymi Olga Boznańska, Stanisław Wyspiański, Witkacy, Władysław Strzemiński, Andrzej Wróblewski, Tadeusz Kantor, Jerzy Nowosielski, Zdzisław Beksiński i Edward Dwurnik.
- Polska sztuka XX wieku rozwijała się między symbolizmem, koloryzmem, konstruktywizmem, abstrakcją i malarstwem figuratywnym.
- Historia kraju silnie wpływała na tematykę obrazów, szczególnie po I i II wojnie światowej.
- Nie istnieje jeden styl narodowy, który obejmowałby wszystkich polskich malarzy tego okresu.
- Najlepszy sposób nauki to porównywanie konkretnych dzieł z różnych dekad, a nie zapamiętywanie samych nazwisk.
Od Młodej Polski do awangardy
Początek XX wieku wyrastał jeszcze z doświadczeń Młodej Polski. Twórcy tacy jak Stanisław Wyspiański, Jacek Malczewski, Józef Mehoffer i Olga Boznańska działali na przełomie epok, ale ich obrazy przez dziesięciolecia wpływały na sposób myślenia o polskiej sztuce.
Wyspiański łączył malarstwo, grafikę, projektowanie witraży i teatr. Malczewski budował pełne symboli sceny, w których polska historia mieszała się z mitologią i osobistą wyobraźnią. Boznańska pozostała przede wszystkim mistrzynią portretu. Jej obrazy nie epatują efektownym gestem, lecz przyciągają migotliwą plamą koloru i psychologicznym napięciem postaci.
W tym samym czasie polscy artyści coraz śmielej reagowali na europejskie kierunki. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku sztuka stała się bardziej otwarta na eksperyment. Pojawiły się formizm, konstruktywizm i abstrakcja, a malarze zaczęli traktować obraz nie tylko jako przedstawienie świata, lecz także jako samodzielną konstrukcję linii, rytmu i barwy.
| Okres | Najważniejsze cechy | Przykładowi artyści |
|---|---|---|
| około 1900-1918 | symbolizm, secesja, ekspresja, zainteresowanie historią | Wyspiański, Malczewski, Boznańska, Mehoffer |
| 1918-1939 | awangarda, konstruktywizm, formizm, koloryzm | Witkacy, Strzemiński, Berlewi, Cybis |
| 1945-1960 | malarstwo wojenne, socrealizm, informel, nowa figuracja | Wróblewski, Kantor, Gierowski, Nowosielski |
| 1960-2000 | abstrakcja, hiperrealizm, surrealizm, komentarz społeczny | Fangor, Beksiński, Dwurnik, Tarasewicz |
Najważniejsi twórcy międzywojennej awangardy
Witkacy i malarstwo wyobraźni
Stanisław Ignacy Witkiewicz, znany jako Witkacy, wymyka się prostym kategoriom. Tworzył portrety, kompozycje fantastyczne i prace o silnym ładunku groteski. Interesowała go tak zwana Czysta Forma, czyli sztuka, która nie musi opowiadać realistycznej historii, aby wywołać emocje.
Witkacy jest ważny także dlatego, że pokazał, jak silnie malarstwo może łączyć się z filozofią, teatrem i literaturą. Jego portrety nie zawsze miały wiernie oddawać wygląd modela. Często stawały się psychologiczną maską, a nie zwykłym podobizną.
Władysław Strzemiński i myślenie o obrazie
Władysław Strzemiński należał do najważniejszych polskich artystów awangardowych. Rozwijał unizm, kierunek zakładający, że obraz powinien tworzyć spójną, autonomiczną całość. Oznaczało to ograniczenie przypadkowych efektów i podporządkowanie kompozycji przemyślanemu porządkowi.
Strzemiński był również teoretykiem i pedagogiem. Jego znaczenie nie polega wyłącznie na konkretnych płótnach, lecz także na tym, że uczył patrzeć na malarstwo jak na system relacji między formą, przestrzenią i percepcją. Do dziś jego dorobek pomaga zrozumieć, czym różni się abstrakcja przemyślana od przypadkowego układu plam.
Koloryści i siła malarskiej powierzchni
Inną drogę wybrali koloryści, nazywani także kapistami. Jan Cybis, Józef Czapski, Piotr Potworowski, Zygmunt Waliszewski i inni artyści z tego kręgu koncentrowali się na kolorze, świetle oraz jakości samego malowania. Nie chodziło im przede wszystkim o opowiadanie historii, lecz o zbudowanie obrazu poprzez zestawienia barw.
W mojej ocenie koloryzm bywa niesłusznie sprowadzany do ładnych pejzaży i martwych natur. Jego siła tkwi w dyscyplinie. Jeden niewłaściwie położony ton potrafi zaburzyć całą kompozycję, dlatego te obrazy najlepiej oglądać z bliska, obserwując warstwę farby i napięcie między sąsiednimi kolorami.
Wojna i powojenne rozdarcie
II wojna światowa zmieniła polskie malarstwo nie tylko tematycznie, ale również moralnie. Po 1945 roku artyści musieli odpowiedzieć sobie na pytanie, czy po doświadczeniu przemocy można jeszcze malować piękne, autonomiczne obrazy. Część twórców wybrała realizm, inni abstrakcję, a wielu świadomie porzuciło jednolity styl.
Andrzej Wróblewski i obraz po katastrofie
Andrzej Wróblewski należy do najbardziej przejmujących malarzy polskiego XX wieku. W cyklu „Rozstrzelania” pokazał ciała, śmierć i bezsilność w sposób uproszczony, niemal chłodny. Ta oszczędność nie zmniejsza emocji. Przeciwnie, sprawia, że widz nie może schować się za dekoracyjnością obrazu.
Wróblewski łączył doświadczenie wojny z obserwacją codzienności. Jego twórczość jest dobrym przykładem tego, że prostota formy może wzmacniać dramat, zamiast go łagodzić. Nie trzeba szukać wielu symboli, aby zrozumieć ciężar przedstawionej sceny.
Tadeusz Kantor i przekraczanie granic malarstwa
Tadeusz Kantor był malarzem, scenografem, reżyserem i twórcą teatru Cricot 2. W jego pracach pojawiają się przedmioty, ślady pamięci, manekiny i zdegradowane materiały. Interesowało go to, co pozostaje po człowieku i wydarzeniu, kiedy pamięć nie potrafi już odtworzyć pełnego obrazu.
Kantor pokazuje, że polskiego malarstwa XX wieku nie da się analizować wyłącznie przez pryzmat płótna. Granica między obrazem, teatrem, happeningiem i instalacją stawała się coraz mniej wyraźna. Dla mnie najciekawsze jest to, że jego twórczość pozostaje materialna i bardzo osobista, nawet wtedy, gdy korzysta z języka awangardy.
Jerzy Nowosielski między ikoną a abstrakcją
Jerzy Nowosielski stworzył własny język, w którym spotykają się prawosławna ikona, nowoczesna geometria i doświadczenie abstrakcji. Jego obrazy religijne nie są prostą ilustracją scen biblijnych. Mają uproszczone sylwetki, mocny kontur i płaskie, intensywne barwy.
Twórczość Nowosielskiego dobrze pokazuje, że nowoczesność nie musi oznaczać zerwania z tradycją. Artysta potrafił wykorzystać dawną formę do mówienia o samotności, cielesności i duchowości. To właśnie napięcie między sacrum a współczesnym obrazowaniem wyróżnia jego malarstwo.
Abstrakcja, surrealizm i osobne światy
W drugiej połowie XX wieku polska scena artystyczna stała się jeszcze bardziej różnorodna. Obok malarstwa zaangażowanego rozwijała się abstrakcja, sztuka optyczna, nowa figuracja i twórczość czerpiąca z prywatnej wyobraźni. Nie wszystkie te kierunki były dobrze widziane przez oficjalną politykę kulturalną, szczególnie w okresie dominacji socrealizmu.
Wojciech Fangor i obraz, który porusza wzrok
Wojciech Fangor zasłynął z kompozycji złożonych z rozmytych kół, fal i przenikających się barw. Jego obrazy nie przedstawiają konkretnego miejsca, ale potrafią wywoływać fizyczne wrażenie ruchu. Widz ma poczucie, że płaszczyzna obrazu lekko pulsuje.
Fangor jest dobrym przykładem malarza, który wykorzystywał wiedzę o percepcji bez zamieniania sztuki w suchy eksperyment. Patrząc na jego prace, łatwo zrozumieć, że abstrakcja może działać bez literackiej fabuły. Wystarczy odpowiednio ustawiony kolor, skala i kontrast.
Stefan Gierowski i abstrakcja bez jednej odpowiedzi
Stefan Gierowski rozwijał abstrakcję opartą na relacjach światła, koloru i rytmu. Jego obrazy często nie mają tytułów opisujących przedstawiony przedmiot, ponieważ nie chodzi w nich o rozpoznanie konkretnego motywu. Sens buduje się stopniowo, podczas patrzenia.
To malarstwo wymaga od odbiorcy cierpliwości. Jeśli ktoś oczekuje sceny, postaci albo jasnej anegdoty, może poczuć niedosyt. Jeśli jednak pozwoli obrazowi działać poprzez tempo zmian, kontrast i przestrzeń, dostrzeże, że abstrakcja nie jest brakiem treści, lecz innym sposobem jej organizowania.
Przeczytaj również: Obrazy znanych malarzy łatwe do namalowania - zacznij od klasyki!
Zdzisław Beksiński i wyobraźnia katastroficzna
Zdzisław Beksiński stworzył jeden z najbardziej rozpoznawalnych światów w polskiej sztuce. Jego obrazy przedstawiają zdeformowane postacie, ruiny, pustkowia i architektury przypominające sen albo koszmar. Artysta nie nadawał większości prac tytułów, aby nie narzucać odbiorcy jednej interpretacji.
Popularność Beksińskiego sprawiła, że jego twórczość bywa upraszczana do określenia „mroczna”. To za mało. W tych obrazach ważne są również światło, faktura i precyzja warsztatowa. Mimo fantastycznej tematyki kompozycje są bardzo kontrolowane, a atmosfera wynika z wielu drobnych decyzji malarskich.
Codzienność, miasto i pamięć społeczna
Nie wszyscy najważniejsi polscy malarze XX wieku uciekali w abstrakcję lub fantazję. Wielu wracało do ulic, mieszkań, portretów i zwykłych ludzi. Dzięki nim malarstwo stało się rodzajem wizualnego zapisu przemian społecznych, choć nie zawsze miało ambicję dokumentu.
Edward Dwurnik malował miasta z lotu ptaka, sceny codzienne i charakterystyczne typy społeczne. W cyklach „Sportowcy” i „Robotnicy” patrzył na ludzi bez idealizowania ich, ale też bez udawania chłodnego obserwatora. Jego obrazy bywają ironiczne, gęste i celowo nieporządne, ponieważ taki jest rytm życia, które próbują uchwycić.
W tym nurcie ważny jest również Leon Tarasewicz, który wielokrotnie wracał do pejzażu, lecz traktował go bardziej jako doświadczenie koloru i przestrzeni niż wierny widok. Z kolei Włodzimierz Pawlak i artyści związani z Gruppą wykorzystywali malarstwo do komentowania pamięci, polityki oraz języka sztuki.
Przy oglądaniu takich prac radzę nie pytać wyłącznie, „co przedstawia obraz”. Lepiej sprawdzić, kogo dopuszcza do głosu i jaki obraz społeczeństwa buduje. Ta zmiana pytania często otwiera dzieło szerzej niż sama identyfikacja motywu.
Jak uporządkować wiedzę o polskich malarzach XX wieku
Najłatwiej zacząć od czterech grup, zamiast próbować zapamiętać kilkadziesiąt nazwisk naraz. Do pierwszej należą artyści związani z symbolizmem i Młodą Polską, do drugiej awangardziści międzywojnia, do trzeciej twórcy reagujący na doświadczenie wojny, a do czwartej malarze rozwijający abstrakcję, surrealizm i komentarz społeczny.
- Symbolizm i modernizm warto poznawać przez Wyspiańskiego, Malczewskiego, Mehoffera i Boznańską.
- Awangardę najlepiej zestawić z Witkacym, Strzemińskim i Henrykiem Berlewim.
- Powojenne rozdarcie dobrze pokazują Wróblewski, Kantor i Nowosielski.
- Różne oblicza abstrakcji reprezentują Fangor, Gierowski i Roman Opałka.
- Wyobraźnię i komentarz społeczny można porównać u Beksińskiego, Dwurnika i Tarasewicza.
Podczas wizyty w muzeum dobrze wybrać dwa obrazy i porównać ich kolor, kompozycję, temat oraz emocję. Taka prosta metoda daje więcej niż przejście przez całą galerię w pośpiechu. W Warszawie warto zajrzeć do Muzeum Narodowego, Zachęty i Muzeum Sztuki Nowoczesnej, w Łodzi do Muzeum Sztuki, a twórczość Beksińskiego szczególnie dobrze poznaje się w Muzeum Historycznym w Sanoku.
Co zostaje po tym malarstwie
Najważniejsza lekcja polskiej sztuki XX wieku polega na tym, że nie trzeba wybierać między tradycją a eksperymentem. Boznańska, Strzemiński, Wróblewski, Nowosielski, Beksiński i Dwurnik odpowiadali na różne doświadczenia, ale każdy z nich szukał własnej formy dla rzeczy trudnych do opowiedzenia.
Jeśli chcesz zapamiętać ten okres na dłużej, wybierz pięć obrazów z różnych dekad i przy każdym zapisz jedno zdanie o tym, co widzisz oraz jedno o tym, co czujesz. Właśnie w tym przejściu od rozpoznania stylu do osobistego odczytania zaczyna się prawdziwe spotkanie z malarstwem.
