Obraz kubistyczny potrafi wyglądać jak rozsypana układanka, a jednak niemal każdy jego fragment ma swoje zadanie. Przyglądam się tu najważniejszym cechom kubizmu, jego etapom rozwoju, słynnym dziełom Picassa i Braque’a oraz temu, jak ten kierunek wpłynął na polską sztukę.
Najważniejsze informacje o obrazach kubistycznych w kilku punktach
- Kubizm rozwinął się około 1907 roku, głównie dzięki współpracy Pabla Picassa i Georges’a Braque’a.
- Najważniejszą cechą jest rozbicie przedmiotu na geometryczne formy i pokazanie go z kilku punktów widzenia.
- Kubizm analityczny ograniczał kolorystykę i niemal rozkładał rzeczywistość na części.
- Kubizm syntetyczny wprowadził kolaż, wyraźniejsze barwy, litery i uproszczone znaki.
- W Polsce idee kubistyczne wpłynęły między innymi na formistów oraz twórczość Tadeusza Makowskiego.
Po czym rozpoznać obraz kubistyczny
Najprościej powiedzieć, że kubizm odrzucił pomysł, według którego obraz powinien tworzyć iluzję jednego, spójnego widoku. Zamiast wiernie naśladować rzeczywistość, artyści rozbijali przedmioty na płaszczyzny, kąty i bryły, a potem układali je na nowo.
Twarz mogła być pokazana jednocześnie z profilu i en face, stół oglądany z góry, a skrzypce rozpoznawało się nie dzięki realistycznemu modelunkowi, lecz kilku charakterystycznym liniom. To nie był przypadkowy bałagan. Najlepsze prace kubistyczne mają bardzo przemyślaną kompozycję, choć na pierwszy rzut oka sprawiają wrażenie trudnych do odczytania.
W kubizmie liczy się także płaskość obrazu. Artysta nie udaje, że płótno jest oknem z głębią. Przeciwnie, przypomina, że oglądamy powierzchnię pokrytą farbą. Dlatego tło, postać i przedmioty często przenikają się, zamiast tworzyć wyraźne plany.
Geometria nie oznacza samych sześcianów
Nazwa kierunku bywa myląca. Kubistyczne obrazy nie muszą składać się z dosłownych kostek. Geometryzacja oznacza raczej upraszczanie i porządkowanie form za pomocą stożków, walców, wielokątów, linii oraz płaszczyzn.
Typowe tematy to portrety, martwe natury, instrumenty muzyczne, butelki, gazety i pejzaże. Artyści wybierali zwyczajne przedmioty, ponieważ łatwo było sprawdzić, jak daleko można je uprościć, zachowując ich rozpoznawalność.
Jak rozwijał się kubizm od Picassa do kolażu
Historia tego kierunku nie jest długa, ale przebiegała bardzo intensywnie. Za jego początek często uznaje się „Panny z Avignon” Pabla Picassa z 1907 roku, choć dzieło to jest jeszcze przejściem między wcześniejszym malarstwem a dojrzałym kubizmem.
Duże znaczenie miała również twórczość Paula Cézanne’a, który upraszczał pejzaż i budował go z mocnych, stabilnych form. Picasso i Braque poszli dalej. Interesowało ich nie tylko to, jak przedmiot wygląda, ale także jak można go poznać, zapamiętać i przedstawić bez podporządkowania się jednej perspektywie.
| Etap | Najważniejsze cechy | Przykładowe motywy |
|---|---|---|
| Prekubizm | deformacja postaci, mocne uproszczenia, wpływ Cézanne’a i sztuki pozaeuropejskiej | figury ludzkie, pejzaże, portrety |
| Kubizm analityczny | rozbicie formy, stonowane brązy, szarości i zielenie, wiele punktów widzenia | instrumenty, butelki, twarze, martwe natury |
| Kubizm syntetyczny | większe uproszczenie, czytelniejsze kształty, kolaż, litery i fragmenty gazet | gitary, gazety, stoły, kompozycje dekoracyjne |
W fazie analitycznej obraz stawał się niemal zagadką. Artyści rozkładali obiekt na drobne płaszczyzny, przez co granica między przedmiotem a tłem zaczynała zanikać. Z kolei kubizm syntetyczny przywrócił większą czytelność i wprowadził do malarstwa elementy codziennego świata, na przykład typografię czy imitację drewna.
To właśnie wtedy pojawił się kolaż, czyli łączenie farby z materiałami przyklejanymi do powierzchni obrazu. Ten krok zmienił myślenie o dziele sztuki. Gazeta nie musiała już być tylko namalowana. Mogła zostać częścią kompozycji jako realny przedmiot.
Najważniejsze dzieła, od których najlepiej zacząć
Nie zaczynałbym poznawania kubizmu od przypadkowej galerii reprodukcji. Kilka konkretnych dzieł pokazuje przemianę stylu znacznie lepiej niż długa lista nazw.
„Panny z Avignon” Pabla Picassa
Obraz z 1907 roku przedstawia pięć kobiecych postaci, ale ich ciała i twarze zostały mocno zdeformowane. Ostre kształty, pęknięta przestrzeń i niejednoznaczne spojrzenia zapowiadają odejście od klasycznego piękna oraz tradycyjnej perspektywy.
Nie jest to jeszcze spokojny, analityczny kubizm. Dzieło ma w sobie napięcie i gwałtowność, dlatego traktuję je raczej jako detonator nowego języka niż jego gotowy wzór.
„Domy w L’Estaque” Georges’a Braque’a
Pejzaże Braque’a z okolic L’Estaque pokazują, jak zwyczajny widok można zamienić w układ ciężkich, geometrycznych brył. Domy, drzewa i wzgórza tracą szczegóły, ale zyskują wyraźną konstrukcję i rytm.
To dobry przykład dla osób, które uważają, że kubizm polega wyłącznie na deformowaniu ludzkich twarzy. Braque udowadnia, że równie ważnym polem eksperymentu był pejzaż.
„Portret Daniela-Henry’ego Kahnweilera” Picassa
Portret z 1910 roku należy do najbardziej wymagających obrazów fazy analitycznej. Sylwetka modela została rozbita na wiele nakładających się płaszczyzn, a ograniczona paleta barw utrudnia szybkie rozpoznanie postaci.
Najciekawsze jest to, że obraz nie próbuje uchwycić jednej chwili. Pokazuje raczej proces patrzenia i składania osoby z fragmentów informacji. W tym sensie kubizm nie niszczy postaci, tylko przedstawia ją bardziej złożenie.
„Martwa natura z krzesłem wyplatanym” Picassa
W pracy z 1912 roku Picasso wykorzystał fragment ceraty imitującej plecionkę krzesła. To jeden z przełomowych przykładów kubizmu syntetycznego, ponieważ obraz przestał być wyłącznie przedstawieniem czegoś, a zaczął zawierać prawdziwy materiał kojarzący się z przedstawionym przedmiotem.
Ten zabieg pokazuje, dlaczego kubizm miał tak duży wpływ na późniejsze malarstwo, grafikę i projektowanie. Artyści zyskali odwagę, by traktować dzieło jako konstrukcję z różnych znaków, faktur i tworzyw.
Przeczytaj również: Obrazy znanych malarzy łatwe do namalowania - zacznij od klasyki!
Obrazy Juana Grisa
Juan Gris przejął kubistyczny język, ale nadał mu większą klarowność i dekoracyjność. Jego martwe natury, między innymi kompozycje z gitarą, gazetą i kieliszkiem, są dobrym punktem wejścia dla osób, które cenią porządek, rytm i bardziej czytelną kolorystykę.
W jego pracach łatwiej dostrzec, że kubizm nie był wyłącznie eksperymentem intelektualnym. Mógł być także elegancki, harmonijny i bardzo świadomie zaprojektowany.
Jak oglądać kubistyczne malarstwo, żeby nie zgubić sensu
Pierwszy błąd polega na oczekiwaniu, że obraz trzeba od razu „rozszyfrować”. Sam zaczynam inaczej. Najpierw patrzę na układ największych plam i kierunek linii, dopiero później próbuję rozpoznać przedmioty.
- Znajdź główne bryły. Sprawdź, gdzie kończy się twarz, stół, instrument albo budynek.
- Oddziel temat od sposobu przedstawienia. Zapytaj, co widzisz, a potem jak artysta zmienił tę rzecz.
- Zwróć uwagę na punkty widzenia. Profil, przód i widok z góry mogą pojawić się jednocześnie.
- Przyjrzyj się kolorom. Brązy i szarości często wzmacniają analizę formy, a mocniejsze barwy porządkują kompozycję w kubizmie syntetycznym.
- Poszukaj znaków i materiałów. Litery, gazety, imitacja drewna lub fragmenty kolażu nie są ozdobą, lecz częścią znaczenia.
Nie polecam też oceniać takiego obrazu pytaniem, czy „wygląda jak prawdziwy”. Trafniejsze jest pytanie, co zyskujemy dzięki odejściu od realizmu. Czasem jest to pokazanie ruchu, innym razem pamięci, emocji albo kilku spojrzeń na ten sam przedmiot.
Trzeba przy tym zachować proporcje. Nie każda praca z trójkątami i ostrymi liniami jest kubistyczna. O przynależności do kierunku decyduje sposób budowania przestrzeni i relacja między formą a przedstawianym światem, a nie sama obecność geometrycznych dekoracji.
Ślady kubizmu w polskiej sztuce
Kubizm nie został w Polsce skopiowany jeden do jednego. Jego idee przeniknęły przede wszystkim do środowisk awangardowych i formistycznych, gdzie łączyły się z ekspresjonizmem, futuryzmem oraz zainteresowaniem sztuką ludową.
Dobrym przykładem jest Tadeusz Makowski, który zetknął się w Paryżu z artystami związanymi z nowoczesnym malarstwem. Geometryczne uproszczenia pojawiały się u niego szczególnie w pejzażach, martwych naturach i przedstawieniach postaci, choć jego dojrzały styl nie jest prostą kopią Picassa czy Braque’a.
Wpływ kubizmu widać także w polskim formizmie. Artyści tacy jak Leon Chwistek wykorzystywali rozbicie przestrzeni i geometryzację, ale często dodawali do nich dynamikę ruchu oraz bardziej ekspresyjne deformacje. Dlatego polskie przykłady najlepiej rozumieć jako twórcze przetworzenie kubistycznego języka, a nie jego lokalną wersję podporządkowaną jednemu wzorcowi.
Jeśli interesuje mnie polska sztuka międzywojenna, traktuję kubizm jako jeden z punktów wyjścia do szerszej opowieści o awangardzie. Pomaga zobaczyć, dlaczego artyści zaczęli odchodzić od wiernego przedstawiania świata i szukać własnych zasad konstruowania obrazu.
Co zapamiętać, patrząc na kubistyczne płótno
Najważniejsze dzieła tego kierunku nie są ćwiczeniem z odgadywania ukrytych przedmiotów. Ich sens polega na pokazaniu, że rzeczywistość można zbudować z wielu obserwacji, wspomnień i znaków jednocześnie.
Najlepszą ścieżkę poznania stanowi porównanie kilku prac. Zacznij od „Panien z Avignon”, zestaw je z analitycznym portretem Picassa, a potem przejdź do kolaży i klarownych martwych natur Juana Grisa. Wtedy widać, że kubizm nie jest jednym wyglądem obrazu, lecz ciągiem odważnych decyzji o tym, czym może być malarstwo.
To właśnie dlatego obrazy kubistyczne nadal działają na wyobraźnię. Nie proszą o bierne podziwianie, tylko zmuszają oko do pracy, a widza do zaakceptowania, że jeden przedmiot może mieć więcej niż jedną prawdziwą formę.
